NOWE ATENY

ALBO
AKADEMIA
WSZELKIEY SCYENCYI
PEŁNA
NA RÓŻNE TYTUŁY, iák ná CLASSES
PODZIELONA
MĄDRYM dla Memoryału, IDIOTOM dla Náuki,
POLITYKOM dla práktyki, MELANCHOLIKOM
dla rozrywki
ERIGOWANA
ALIAS

O BOGU, Bożkow mnoſtwie, Słow pięknych wyborze,

Kweſtyi cudnych wiele, o Sybillow zbiorze,

O Zwierzu, Rybách, Ptakách, ô Mátemátyce,

O Cudách Świátá, Ludźi Rządách, Polityce,

O Językách y Drzewách, ô Żywiołách, Wierze,

Hieroglifikách, Gadkách, Národow mánierze;

Co Kray ktory ma w ſobie dźiwnych Ciekáwośći,

Cáły Świát opiſany z gruntu, w Słow krotkośći.

Co wſzyſtko ſtało ſię wielką pracą y właſnym koſztem Autora
tu ænigmaticè wyrażonego:
Imię Wioſna zaczyna, Wielkiey Nocy bliſko,
Głowę w Piwie y w Miodźie zawraca nazwiſko.
to jest przez Xiędza BENEDYKTA CHMIELOWSKIEGO Dziekana Rohatyńſkiego, Firlejowſkiego y Podkamienieckiego Paſterza.
Roku Wcieloney Przedwieczney Mądrośći 1745

fragment rozdziału dziewiątego
pisownia znacznie uwspółcześniona

CHRONOLOGIA

Jest Nauka i Forma dla dystynkcyi i czasów ustanowiona, nie jako do ASTRONOMICZNEJ regulująca się Sciencyi, gdyż Luminarze Niebieskie i Gwiazdy, koło których bawi się Astronomia, są postanowione od BOGA, na oddzielenie dni od nocy, alias na oświecenie Świata, i na pomiarkowanie czasów, według Textów Świętych: Ut videant diem, ac noctem, & sint insigna, & tempora, & Dies, & Annos. Fecit Lunam in tempora. Alias gdyby nie było Słońca, nie byłoby dni, a zatym jakby się mógł Świat miarkować, co się stało dnia drugiego, co trzeciego, gdyby nie Nowiem, Pełnią, Ostatnią Kwadrą, i 12 Miesiącami miarkowali. CHRONOLOGIA jest Dwojaka: Jedna ASTRONOMICZNA, ex Astris supputationes i Rozmierzenie Koordynacye czasów czyniąca. Druga jest CHRONOLOGIA HISTORYCZNA, od Kronikarzów zażywana, także czasem Astronomicznym dirygująca się, alias pisząca którego Roku, Miesiąca, Dnia, co się stało na Świecie: albo od Stworzenia Świata, albo od Narodzenia Pańskiego, albo od innego terminu, Periodu, Epochy, Æery. Części Czasu ASTRONOMICZEGO POLITYCZNEGO, są DZIEŃ, GODZINY, MINUTY, TYDNIE, LATA, MIESIĄCE, co się tu wszystko wyexplikuje.

DZIEŃ jest dwojaki, jeden Civilis, Politicus, Astronomicus, to jest Polityczny, 24 Godzin w sobie inkludujący, to jest Dzień i Noc zawierający w sobie, gdyż Dnia takiego partesLux & tenebræ. A ten DZIEŃ POLITYCZNY wszędzie jednakowy. Drugi DZIEŃ NATURALNY, od Wschodu Słońca do Zachodu trwający. Ten nie wszędzie jednaki. Hebrajczykowie zapatrzywszy się na pierwsze Świata założenie, którego ciemności dzień uprzedzali, też zaraz Ciemności, Zachodem Słońca niby reputando, DZIEŃ POLITYCZNY od Zachodu Słońca zaczynali. Za Hebrajczykami poszli Ateńczykowie, Włosi, Sycylijczykowie, Maltańczykowie, Astronomi, i inni Insulani, alias na bliskich Wyspach mieszkający, zażywający Zegaru, ad Occasum wybijającego godzin 24. Chaldejczykowie, czyli Babilończykowie (bo to jedno) DZIEŃ NATURALNY, poczynają od Wschodu Słońca, aż do drugiego Wschodu. Co i Norymberg Miasto po dzień dzień obserwuje. Egypcjanie, Arabczykowie, Starożytni Umbrowie, Włoski Naród, od Południa DZIEŃ NATURALNY zaczynali, a Rzymianie Starzy od Pułnocy jako tez Kościelni Supputatores. DZIEŃ na ostatek ARTYFICIALNY zowie się od Wschodu do Zachodu Słońca, alias spatium czasu, przez które na Horyzoncie Słońce bawi się.

GODZINA, Hora, niby Ora, że co godzina wszędzie trzebaby chwalić Stwórcę. Jest to 24. część dnia politycznego, alias z dnia i nocy złożonego. Pierwszą GODZINĘ różni różnie zaczynali. Teraźniejsi Włosi, Pierwszą GODZINĘ kładą od Zachodu Słońca, i nazajutrz przy Zachodzie Słońca ostatnią wybijaną: to jest 24 Godzin rachują. Niemcy zaś, Francuzi, Hiszpani, Polacy, i inne Europejskie narody Godzin 24 dzielą na dwoje Duodeny, to jest Dwie Dwanaście Godzin: jedne dwanaście Godzin zaczynają od Pułnocy i kończą w Południa, a drugie dwanaście Godzin poczynają od tegoż Pułudnia, rachując po wybytej dwunastej pierwszą, drugą, trzecią popołudniu, i szóstą o pułnocy.

Potym sciendum, że wiele Starożytnych Narodów zażywali nierównych, albo niejednakowych GODZIN, bo choć Noc czasem długa, jako w Zimie, a czasem krótka, jako w Lecie, przecież zawsze 12 Godzin rachowali tej Nocy, także chociaż dzień wielki, jaki jest Letni, chociaż krótki, jaki jest Zimowy, także na 12 Godzin go rozmierzali, a z tąd in æqales Horæ, że w Zimie Nocae dłuższe, w lecie krótsze. Tych GODZIN niejednakowych, nierównych tota Antiquitas zażywała, osobliwie Grecy Starzy, Włosi, Egypcjanie, cały Oriens, Żydzi, teraz Turcy, jako świadczy Tyrinus.

Sciendum i to o GODZINACH, że Hebrajczykowie Dzień Polityczny dzielili na Części ośm, z których cztery dawali Dniowi, a cztery dawali Czasowi Nocy. A te także GODZINY nie równe były, bo też Dni i Nocy nie równe: to dłuższe, to krótsze. GODZINY Nocne nazywali Vigilias, alias niby Straże, Czuwanie. Pierwsza Vigilia, albo Straż, zaczynała się z Wschodem Słońca; Druga Vigilia kończyła się Pułnockiem; po Pułnocy zaczynała się Trzecia Vigilia, a Czwarta kończyła się in puncto Wchodu Słonecznego. GODZINY zaś Dniowe, własne imie GODZIN retinuerunt, z których na dzień Pierwsza od Wschodu Słońca zaczynała się, zamykała w sobie Godzin trzy pospolitych.

Druga GODZINA także inkludowała w sobie Godzin trzy, zaczynając się od końca trzeciej Godziny, należącej ad computum, GODZINY PRYMY. A ta Godzina zwała się TERCYA, i kończyła się z Południem. Dalsza Godzina znowu miała trzy Godziny, zaczynając się od Południa, w które Południe była Godzina SEXTA, Sextą się też i ona nazywała. Ostatnia GODZIN, że się od pospolitej 9 Godziny na dzień poczynała, zwała się NONA, i trwała aż do Zachodu Słońca. Tak Tirinus wywodzi in Chronico suo, z Censorina, Baroniusza, Janseniusza. I według to takiej Koordynacyi Czas. Jedni Ewangelistowie mówią, że CHRYSTUS Ukrzyżowany Hora Sexta, a S. Marek, że Hora tertia, co się rozumie idest in ipso termino trzeciej Godziny kończącej się, a zaczynającej SEXTY.

MINUTA jest Sześćdziesiąta Część Godziny równej, regularnej. Ztąd w Godzinie, równej, regularnej, jest minut 60.

TYGODNIE z Dni składają się, HEBDOMADÆ, albo HEBDOMADES po Grecku zwane, a po Łacinie SEPTIMANÆ, to jest Siedmiu-dniowy czas, alias SYSTEMA i Koordynacya czasu, wszystko się wyrażająca i obracająca, od Niedzieli na Sobocie kończąca, i znowu zaczynająca. TYGODNIE u Hebrajczyków zowią się często SABBATA, jako extant przykłady w Literze Pańskiej, jako to faryzeusz mówiący: Jejuno bis in Sabbato, że Post obserwuję dwakroć nie w Sobotę, ale dwakroć na Tydzień. W takimże sensie i te terminy położone w Ewangelii: Una Sabbati, prima Sabbati, to jest w jeden dzień TYGODNIA, albo w pierwszy dzień TYGODNIA, id est po Szabasie.

Dni Tygodniowe Astronomowie pewnym konsekrowali Planetom, Exemplo Starożytnych Pogańskich Narodów. Ztąd u nich zowie się Niedziela Dies Solis, Poniedziałek Dies Lunæ, Wtorek Dies Martis, Środa Dies Mercurii, czwartek Dies Jovis, Piątek Dies Veneris, Sobota Dies Saturni. Ecclesiastici zaś zowią Dni Tygodniowe FERIAS, Niedzielę Dniem Pańskim, a Sobotę Sabbatum, to ten dzień taką od samego BOGA ma denominacyę. Ztąd, że dni byli Konsekrowane Diis, nazywani też po Łacinie Dies.

ANNUS według Serwiusza zowie się niby Annulus, pierścień, że się toczy, i gdzie się poczyna, kończy, że volvitur, i znowu revolvitur, jako mówi Wirgiliusz: Atque in se, sua per vestigia volvitur Annus. ROK jeden jest SŁONECZNY Magnus Platonicus, który jest wymiarem czasu, w którym Słońce Obrót swój Roczny in puncto ad punctum odprawi. Ten ROK SŁONECZNY jeden jest JULIANUS POLITICUS, powagą Juliusza Cezara ułożony, mający dni 365 i godzin 6, to jest Niedziel 52 i dzień jeden. Drugi INTERCALARIS, albo EMBOLISMICUS, alias Przybyszowy, mający dni 366, to jest Tygodniów 52 i dni 2, co cztery lata przybywający jednym dniem, urosłym z owego Roku Juliuszowego Pospolitego, które przez lat cztery uczynią godzin 24, alias dzień Naturalny, a zatym Rok każdy Czwarty jednym dniem aukcyonowany. A ten dzień przyszywają do Miesiąca Februarium, albo Lutego, który w on Rok Przybyszowy, ma dni 29. innych czasów mający dni tylko 28. Ten ROK SŁONECZNY znowu cogitatur ÆGYPTICUS, mający w sobie dni 360, Miesięcy 12, a każdy Miesiąc po dni 30, a ostatek dni, od Miesięcy pozostałych, to jest 5, obchodzili po 12 Miesiącach skończonych zowiąc je EPAGOMENAS, alias Przybyszowe. A Godzin 6 w każdym Roku superfluas zaniechywali. Ztej racyi Egypcjanów Rok bywał krótszy i prędszy od Astronomicznego Roku, i tych godzin 6 nieopuszczającego. O tych Egypcjanach constatatPlutarchaPliniusza, że Starożytnych czasów jeden tylko Miesiąc liczyli w całym Roku; potym liczyli trzy Miesiące, co i Arcades obserwowali, tandem komputowali 12 Miesięcy. Rawizyusz zaś świadczy, że były takie Narody, które Zimę miały za Rok jeden, a lato za Rok drugi. Rzymianie zaś Starodawni mieli Rok Romulusów złożony z Miesięcy Dziesiąciu, z Koordynayi Romulusa Króla swego, Lutego i Stycznia nie komputując, zaczynali od Marca Marsowi Autorowi Rzymian (jako credebant) poświęconego; kończyli na Decembrze, Dziesiątym Miesiącem zowiąc go, jako same świadczy imię.

Rok ten Romulusów, non conformem Astronomii, Numa Pompiliusz, Król Rzymski, reformował dwa Miesiące, Januarium, & Februarium do owych Miesięcy Dziesiąciu, Roku Romulusowego przyłączywszy.

ROKU Części Cztery, to jest WIOSNA Miesięcy trzech czas w sobie zabiera, alias Marca, Kwietnia, Maja; LATO zabiera czas Miesięcy trzech, Czerwca, Lipca, Sierpnia; JESIEŃ tyleż bierze Miesięcy, to jest Wrzesień, Październik, Listopad; ZIMA trzema chlubi się Miesiącami, Grudniem, Styczniem, Lutym. Pięknie Wierszopis wyraził, kiedy się która Część Roku zaczyna, mówiący:

Dat Clemens HIEMEM, dat Petrus, VER Cathedratus,

ÆSTUTAT Urbanus, AUTUMNAT Symphorianus.

To jest:

Klemens ZIMĘ przynosi, WIOSNĘ Piotr w Katedrze,

LATO Urban, JESIEŃ się z Symforanem wedrze.

S. Klemensa 23 Novembra, S. Piotra Katedra 22 Februarii, S. Urbana 25 Mai, S. Symforyana 22 Augusti, Kościół S. obserwuje.

Manilius toż samo Wierszem wyraża, Znaki kładąc Zodiaczne, w które wchodzi Słońce, i zaczyna Części Roku.

ÆSTUAT a Geminis, AUTUMNUS Virgine surgit,

BRUMA Sagittifero, VER Piscibus incipit esse.

To jest:

Od Bliźniąt wszczynaj LATO, JESIEŃ Panna rodzi,

ZIMA się zaś od Strzelca, WIOSNA od Ryb płodzi.

Co która Część Roku Światu przynosi, Wiersz wyraża następujący:

Poma dat AUTUMNUS, formosa est Messibus Æstas,

VER præbet Flores, Igne levatur HYEMS.

Te same Cztery Części Roku wyraził na swojej Osobie niejaki Appius Stary, stare dobrze pijący Wino, jak o nim napisał Poeta:

In Niveis Appi jam regnat BRUMA Capillis,

Inque Oculis semper Vino flammantibus ÆSTAS;

Baccifer AUTUMNUS, Pingit nasumque genasque,

Cumque bibit florum dulce illi ad tempora VER est.

Sic potus totum in vultu gerit Apprus Annum.

Ojczysta Moja genuine toż wyraża Poezya:

W siwej Appiusa patrz ZIMĄ Czuprynie,

Z Oczu z Wina gorących LATO żyźne płynie,

JESIEŃ mu Winorodna nos, usta farbuje,

Gdy pije, Kwietną WIOSNĘ przy gębie skazuje.

A tak masz w Appiusa Rok Osobie cały,

Wyrażony przez Części, gdy żłopa zuchwały.

QUATUOR TEMPORA, albo SUCHEDNI

Cztery razy w Roku przypadają, postanowione ku czci Pana BOGA, Cztery Części Roku Jemu dedykując, od Niego zaczynając, które kiedy obserwowane, wyraził Fabius Incarnatus, in Scrutinio Sacerdotali, Wierszem następującym:

Vult Crus, Lucia, Cinis, & Charisnata Dia,

Ut jejunetur Quarta sequens Feria.

To jest:

Krzyż Powyższon, Lucya, Popielec, Zielone

Święta każą: Niech po nas dni będą suszone.

Tu Quæritur króciusieńko kiedy BÓG stworzył Świat,
czy w Jesieni, czy na Wiosnę?

JOSEPHUS Historyk Żydowski, Scaliger, Calvisius, i inni trzymają, że Stwórca Wszech rzeczy, Świata Machinę Stworzył w JESIENI pod czas Æquinoctium Jesiennego; probując że to był czas Jesienny, ponieważ były w Raju frukta, ale racya non convincit. Mógł BÓG tak śliczne Niebo, Luminarze, i Człeka na swój Obraz Kreować ex nihilo, a mizernych fruktów nie mógłby extra czasu swego? A potym w Azyi, osobliwie koło Palestyny, Syryi, w Afryce, cały Rok Drzewa wydają frukta, jedne odchodzące, drugie nastające. Druga Sentencya jest, że Świat od BOGA Stworzony na WIOSNĘ pod czas Æquinoctium Wiosnowego; i ta sentencya probabilior, dla większej liczby pewniejszych Autorów, bo Nowy Adam CHRYSTUS Świat restaurujący, począł się na Wiosnę 25 Marca w Żywocie Najświętszej MARYI, toć i Stary Adam psujący Świat, w takimże Wiosnowym czasie ma bydź stworzony. 2do. W ten czas miał bydź Mundus creatus, kiedy recreatus. Trzymających to zdanie wylicza Ojców Świętych Torniellus 20, Ascamius, Martinongus, 25. Za tą idą sentencyą Genebrardus, Clavius, główny Matematyk, Delrio a Lapide, Solianus, i Rabin Josue, Synod Palestyński konwokowany przez Teofila Biskupa Cezareńskiego, ex Mandato Wiktora Papieża decydował swoim Dekretem, że Świat na Wiosne od BOGA stworzony, jako świadczy Wielebny Beda.

Tuż ÆQUINOCTIA, które są Summa æqualitas Diei & Noctis, albo Porównanie Dnia z Nocą. Jedne jest Vernum, to jest Wiosnowe, przypadające dnia 21 Marca, kiedy Słońce wchodzi w Znak BARANA. Drugie ÆQUINOCTIUM AUTUMNALE, Porównanie Dnia z Nocą Jesienne, przypada około dnia 21 Września. Te oboje Æquinoctia przypadają koło Świąt Wierszem wyrażonych:

Lampert, Gregori, Nox est æquata Diei.

Tu mają locum SOLSTITIA, albo Przesilenie Słońca, albo odbicia od Mety swojej, przyszedłszy do niej raz w Lecie, drugi raz w Jesieni, i w ten czas jest największa inæqualitas Dnia z Nocą. Dla tego dwojaki jest SOLSTITIUM: jedne ÆSTIVUM, w Lecie przypadające około dnia 24 Iunii, gdy Słońce wstępuje w Raka. Drugie SOLSTITIUM HYBERNYM, BRUMALE, Zimowe przypadające około dnia 21 Xbris, gdy Słońce wchodzi w Znak Koziorożca. Zgoła przypadają Solstitia te około Świąt Wierszem tym wyrażonych

VITUS & LUCIA, sunt duo Solstitia.

Ciekawą rzecz i potrzebną respektem ZIMY i LATA przydaję. Głęboko w Pułnocnych Krajach około Gór Riphæi nazwanych, i Hyperborejskiej Krainy, puł roku jest Dnia, a puł roku Nocy, to jest, że od Wiosnowego Æquinoctium, aż do Jesiennego Æquinoctium, Słońce tam świeci przez sześć Miesięcy, albo puł roku. A tak Rok cały może się za jeden Dzień i Noc naturalną brać i mówić, w ten sposób: Przeżyłem dni tylko 20, alias lat 20. Klacz nosiła tylko Noc i Dzień źrebie, i oźrzebiła się, to jest tameczny Dzień puł roku trwający, i Noc drugie puł roku trwającą nosiła. czas bowiem tam między wspomnianemi Æquinoctiami, bo jest od Jesiennego, do Wiosnowego Æquinoctium, także pułroczny jest tam Nocą, że Słońca cale nie widać. Gdy jednak u nas Dzień, troszka tam u nich jaśniejsze są te Nocy pułroczne, w które przecież robią; gdy u nas Noc, u nich cale wielkie ciemności, które oni spaniu destynują, i odpoczynkowi, według SolinaPliniusza. I tak na Insule Thyle albo Thule, pod czas Solstitium Letniego, żadnej nie masz Nocy, a pod czas Solstitium Zimowego, żadnego nie masz Dnia. Toż samo dzieje się w Brytanii, według tychże Autorów. W Kraju Biarmia leżącym w Finmarchii, od dnia 8 Septembra, aż do dnia 35 Marca, ciemne tam Nocy, z tą jednak dystynkcyą, od pierwszych dni Sierpnia, aż do 4 Maja, jest niby mrok, albo czas zachodzącego Słońca, teste Olao, tak dalece, że może pisać, liczyć pieniądze, szyć, &c. przy tym mroku. Pod tym Klima są Lapones, Banienses, Isdalesii, &c. jako tenże Olaus tamecznych Pułnocnych Krajów świadczy Obywatel i Historyk. Około zaś Źrzódła albo początku wypadającego Nilu rzeki, jeszcze za Polum Antarcticum, od Marca, aż do puł Sierpnia jest Zima; toż samo jest w Murzyńskim Państwie, w tej stronie, która leży po nad Nilem. Tam Mola Antipodów lokuje, to jest Ludzi do nóg naszych swemi nogami chodzących. Na Promontorium zaś Świętego Juliana in Junio & Julio, Dzień jest czterogodzinny tylko, i tam są nasi Antipodes, nam przeciwni, w ten czas Noc mają, gdy my tu dzień mamy, jako wywodzi z Autorów Majolus.

W Indii od Kambaia Królestwa, aż po Promontorium Comorym, ZIMA sie zaczyna ab ultimis Kwietnia, i trwa aż do Septembra; ale ta Zima nie zimna, tylko mokra. Zaczyna się od wiatrów, deszczów, grzmotów, i na nich się kończy. Na drugim zaś boku Chromandel jest ZIMA, gdy w Kunchan Kraju jest LATO, pod czas którego Niebo zawsze wypogodzone, i deszcz cale nie pada. W Syene Mieście wyżej Alexandryi pięciu tysiącami staj, w dzień samego Solstitium, żadnego cieniu nie masz, teste Plinio; Gdzie w studni samej Słońce aż infundo oświeca. Toż się dzieje na Insule Meroe w Murzyńskim Państwie, gdzie dwa razy na Rok cieniu nie masz. W Brazylii Prowincyi Nowego Świata, w Krainie Piratyninga żadnego cieniu od Słońca nie widzą, teste Josepho Jesuita. Na Fretum Magellanicum znajdują się Obywatele w Nowym Świecie nam są Antipodes, u których Noc w Septembrze o godzinie 4, jako Antonius Pigaffeta świadczy. W Japonii Insule, także nam przeciwni Antipodes, bo u nich Noc, kiedy u nas Dzień, teste Surio.

Drugi jest Rok ANNUS LUNARIS, który kiedy jest pospolity, zamyka Miesięcy 12 w sobie, jako i Rok Słoneczny. Ten sam Rok pospolity kiedy ma dni w sobie 354, zowie się zupełnym, kiedy ma dni 353, bierze imie niezupełnego. ROK ten Xiężycowy bywa Embolismicus, Przybyszowym, i ma w ten czas Miesięcy 13. Takich Miesięcy Xiężycowych zażywali Żydzi, jako się pokazuje z postanowienia Paschy Żydowskiej, i innych cyrkumstancyi.

ROK SŁONECZNY dopiero przed Rokiem Xiężycowym opisany, składa się ze 12 Miesięcy, o których tu mówię;

MENSIS u Łacinnników, a Metiendo, od wymiaru i pewnej liczby dni w Miesiącu się zawierających, u Polaków zaś też samo słówko Mensis, jest na język Polski transformowane, Mensiąc, vulgo Miesiąc.

MIESIĄCÓW ta jest SERIES i PORZĄDEK

STYCZEŃ ztyka się z Rokiem, LUTY srogi, MARZEC,

Że marzy, i w nim umarł już nie jeden starzec.

KWIECIEŃ od Kwiatów rannych, a MAJ, że zielony,

CZERWIEC od czerwca, LIPIEC, z Lip kwiatu rzeczony.

SIERPIEŃ od sierpa, żniwa, WRZESIEŃ jest Maikiem,

PAŹDZIERNIK od paździorów, LISTOPAD, że Likiem

Niezliczonym list pada; w tym GRUDZIEŃ nastaje,

Od Grudy Rok Nowemu, Stary rządy zdaje.

Który MIESIĄC wiele ma dni?

WRZESIEŃ, LISTOPAD, CZERWIEC, KWIECIEŃ trzy krzyżyki,

Inne dzień nad trzydzieści, biorą w swoje szyki;

LUTY zaś nad dwadzieścia, ośm dni swych rachuje,

Lecz w lat cztery Przybysz mu dzień jeden daruje.

Miesiące u Łacinników temi zowią się Imionami,
i z tej racji

JANUARIUS, a Jano, alias od Janusa Bożka Pokoju nazwany, iż temu Deastrowi był poświęcony. Od tego Rzymianie pośledniejsi Rok swój zaczynali. Był ten Miesiąc niby Janua Anni.

FEBRUARIUS nazywał się od słowa Starożytnego ŁAcińskiego Feruo, to jest Oczyszczam, chędożę, że w tym Miesiącu z Ordynansu Numy Pompiliusza Króla Rzymskiego, Miasto różnemi Ofiarami Bogom, i Ceremoniami Februa zwanemi czyszczono, alias niby to było Święto Oczyszczenia u Pogan, jako i w Synagodze Starej Festum Expiationis. W tenże czas za Dusze zmarłych jakieś czyniono Ceremonialiæ. Dnia 12 Februarii Pola obchodzili, i Miasto Rzym, zowiąc te Cyrkuicyę Amburbium, niby Ambitum Urbis. O tych dwóch Miesiącach Owidyusz Poeta mówi:

Primus Romanas Ordiris Jane Calendas,

Februa vicino Mense Numa instituit.

Te bowiem dwa Miesiące a Numa Pompilio przydane, gdyż przed tym (jakom wyżej namienił) tylko 10 Miesięcy liczyli Rzymianie z instytucyi Romulusa Pierwszego Regnanta Rzymskiego.

MARTIUS, był to Miesiąc od Romulusa Marsowi Bożkowi konsekrowany, Principium Mensium ædituus Bellorum, niby Wydawacz, Szafarz Wojen zwany, że w ten Miesiąc na Wojnę rzucała się Gens Romulidarum.

APRILIS, niby APHRILIS, od Bogini Aphros, albo Aphrodites, to jest od Wenery, której ten Miesiąc był dedykowany, Eneadów pierwszej Matki i Autorki, jako Mars był pierwszy tych że Autor, któremu Marzec Miesiąc był ofiarowany. Według drugich nazwany Aprilis ab Apriendo, że Ziemię i wszelką rzecz mnożącą się do płodu sposobi, i do mnożenia się otwiera Natury zamki, teste varrone. Z tąd mówi Ausoniusz:

Fætiferum Aprilem, vendicat alma Venus.

MAJUS bierze Imie a Majoribus, którym ten Miesiąc poświęcony, to jest, że Romulus czyniąc Senatu Rzymskiego Koordynacyę, jedne Osoby nazwał Majores, inaczej Patres od powagi, Senatores a Senio, od lat Sędziwych, których była obligacya dawać Sonsila na utrzymanie Dobra Pospolitego. Drugie Osoby utytułował Juniores, obligowanych armis & animis, salwować w toni Communem Matrem Patriam. Albo też Majus rzeczony a Majestate Dea Magistratuum, albo od Bogini Maja Matki Merkuryusza, której ofiary czyniono, w dniach pierwszych, pod imieniem Bony Bogini, albo Magnæ Matris, jako wywodzi Macrobius lib: 1. Saturnalium cap:12.

JUNIUS Miesiąc był dedykowany Junioribus, Obrońcom Ojczyzny per Arma, jako Majus Majoribus wspierających Rzecz-Pospolitą per Consilia, o czym Owidyusz in Fastis mówi:

- - - Populumque digessit ab annis,

Romulus in partes, distribuitque duas;

Hæc dare consilium, pugnare paratior illa est,

Hæc etas bellum svadeat, illa gerat.

Sic statuit Mensesque nota discrevit eadem.

JUNIUS est Juvenum, qui fuit ante Senum.

To jest qui est ante Junium, alias Maj Miesiąc jest Senum, a zaś Junius po Maju jest Miesiąc Juvenum, jeszcze jaśniej tenże Sulmończyk Poeta Maj i Czerwiec opisał:

Hinc sua Majores tribuere vocabula Majo,

Junius a Juvenum, nomine dictus adest.

JULIUS zwał się przedtym Quintilis, że był Quintus po Marcu olim pierwszym między Miesiącami, potym gdy przed marcem Styczeń, i Luty dwa Miesiące przydane, już się źle zwał Quintilis, ale by się powinien zwać Septilis, albo Septimius; zaczym nowym i poważnym cohonestatus Imieniem, bo ex Lege Marka Antoniusza, jest rzeczony Julius, ad memoriam Juliusza Cezara.

AUGUSTUS Miesiąc przedtym zwał się czasów dawnych Sextilis, że był Sextus po marcu, potym in honorem Cesarza Augusta, Augustem przezwany. O tych oboch Ausonius Miesiącach dopiero opisanych mówi toż, com o nich dopiero rzekł:

Nomine Cæsareo Quintilem Julius auget,

Augustus Nomen Cæsareum sequitur.

September, że Septimus, OCTOBER, że Octavus, NOVEMBER, że Nonns po Marcu, pobrali Imona, i podziś dzień, choć inepte retinent.

DECEMBER nazywany jest, że in ordine Miesięcy po Marcu następujących, jest Dziesiąty, w liczbie. Vegetius o Nowembrze pisze, że Morza zawiera, a o Decembrze Ausoniusz świadczy, że to był Miesiąc Genialis, to jest rozweseleniu Geniusza służący, w którym Saturnalia celebrowali, to jest Święta takie obchodzili, że Panowie Sługom przez dni kilka do stołów suto zastawionych służyli, na Ofiarę Saturna Bożka; przytym wzajemne sobie posyłali upominki, solenne sprawowali bankiety, i igrzyskami zabawiali się. Tak są teraz u nas Chrześcijan Styczeń i Luty poświęcone Kolędzie, kuligom, wesołościom &c. O wesołościach w Decembrze Starożytnych czasów czynionych wspomina Ausoniusz, mówiący:

Tu Genialem Hyemem, feste December agis.

Czytam in Anno Cælesti Nadazego, że Miesiące Imiona mają nowe od Węgrów sobie podawane, jako to Styczeń u nich się zowie Beatæ Dominæ; Luty, Marzec Wielko-Postne; Kwiecień S. Jerzego; Maj S. Ducha; Czerwiec S. Jana; Lipiec S. Jakoba; Sierpień znowu Illustris Virginis Dominæ; Wrzesień S. Michała; Październik Wszystkich Świętych (znać że w ten czas te Święto obserwowali); Listopad S. Andrzeja; Grudzień Nowo-Narodzonego Pana. Sami zaś Węgrzy zwali się Szlachetnym Dworem Najświętszej Panny, Nobilis MARIÆ Familia.

Każdy Miesiąc dzieli się na trzy Części, to jest 1mo na CALENDAS, 2do na NONAS, 3tio na IDUS. CALENDAÆ są pierwsze Dni Miesiąca, i mówi się Ipsis calendis, naprzykład Naji, to jest Prima Maji. Nazwały się KALENDY ab Calendo, to jest od Zwołania, że Pospólstwo do Capitolium zwoływano dni pierwszych Miesiąca, i im przez Augures ogłoszywano Nowie Miesiąca, NONY, IDUSY. NONÆ zowią się Piąty, albo Siódmy Dzień każdego Miesiąca, jako to w tych Miesiącach in Januario, Februario, Aprili, Junio, Augusto, Septembri, Novembri, Decembri. Dzień piąty, jest dzień Nonarum. Zaraz tedy po KALENDACH, to jest Dniach pierwszych zaczynają się NONÆ, i tak się mówi, naprzykład Dnia drugiego maja, po Rzymsku mówiono i pisano 4to Nonas Maji, to jest Czwartym Dniem przed zaczęciem Nonów; 3tio Nonas Maji, to jest trzecim dniem przed zaczęciem Nonów, Pridie Nonarum, drugim Dniem, tandem Ipsis Nonis, w sam Dzień który się zowie NONAMI: to jest w Dzień piąty Maja. Po NONACH idą IDUS, trzecia część Miesiąca. IDUS się zowie od słówka Iduo, alias Dzielę, przecinam, według Makrobiusza, że dzieli Miesiące. I jest tych dni co się IDUS zowią, w każdym Miesiącu Ośm. Kładą się zaraz po Dniach zwanych NONAMI, zaczynają się w jednych Miesiącach od piątego, w drugich od siódmego Dnia, i kończą się także w jednych Miesiącach na Dniu 13, a w drugich na 15 Dniu. Mówi się tak: Dnia szóstego Maja, po Rzymsku 8vo Idus Maji: to jest Dniem Osmym przed Dniem, który się zowie Idus, potym się mówi 7mo Idus Maji, po tym 6to Idus Maji, potym 5to Idus Maji, 4to Idus Maji, potym 3tio Idus Maji, potym się mówi Pridie Iduum Maji, w Wigilią Idusa, tamdem: Ipsis Idibus Maji, to jest dnia 13 Maja. NONÓW, IDUSÓW wiele w którym Miesiącu, oznajmuje Wierszyk:

Sex NONAS MAJUS, OCTOBER, JULIUS, & MARS,

Quatuor at reliqui, dabit IDUS quilibet Octo.

Reszta Dni Miesiąca zowią się Kalendami, to jest Dniami poprzedzającemi CALENDAS, alias Dni pierwsze następującego Miesiąca. Mówi się zacząwszy od puł Miesiąca, naprzykład w Maju od 13 Dnia: Decimo Septimo Calendas Junji, potym Decimo Sexto Calendas Junji; alias ante Calendas Junji, to jest siedmnastu, albo szesnastu dniami przed Kalendami, to jest pierwszemi dniami Junji. Potym się mówi: Decimo quinto Calendas Junji, to jest Pietnastym Dniem, ante primam Junji, potym: Decimo quarto ante Calendas Junji, potym: Decimo tertio Calendas Junji, i tak consequenter. Ostatni zaś Dzień kończący się Miesiąca naprzykład Maja, zowie się Pridie Calendarum Junji, niby w Wigilią zaczynającego się Juniusza. A potym się mówi: Ipsis Calendis Junji. Wiele zaś który Miesiąc ma dni tych, które się zowią Kalendami (a lepiejby ante Kalendami), to jest dni tych, które się zaczynają od puł Miesiąca pierwszego, a kończą się na dniu pierwszym Miesiąca następującego, Wiersz uczy mający 12 słów, i na każdy Miesiąc jedno słowo służące; w każdym słowie z tych wielkie litery pierwsze wyrażają wiele kalend ma który Miesiąc; Drugie w każdym słowie litery, znaczą wiele Nonas ma każdy Miesiąc. Ale pierwej Wiersze te położę, potym ich explikacyę.

TraDita, QuanDo, ReFers, SeDulo, ReFutato, SoDalem,

RuFus, TarDE, SeDet, ReFugus, SoDalitia, TonDet.

Co tak zrozumiej: w tym słówku TraDita Litera T wielka znaczy Calendas, a lepiej ante Calendas, wiele ich jest in Ianuario, to jest 19, bo litera T jest dziewiętnasta wpośrodku Abiecadła. W tymże słowku TraDita litera D wpośrodku znaczy Nonas, że jest cztery Dni in Ianuario, co się zowie NONAMI, bo litera D jest czwarta wpośrodku Abiecadła, i tak dalej.

Mówiąc o MIESIĄCACH, i to non omittendum, że jest też Mensis Lunaris Miesiąc Xiężycowy, którego spatium i wymiar czasu, jest od Nowiu do Nowiu. Ten sam Miesiąc Lunarius jeden jest Periodicus, tak rzeczony że od punktu do punktu, albo peryodu swój odprawuje Obrót in spatio dni 27 i godzin kilku. Drugi Mensis Lunaris Synodicus, nie od Soboru, ale a congressui, to jest schadzania się Xiężyca z Słońcem, że odprawiwszy swoje Phases, Kwatery, znowu się do Słońca zbliża, schodzi, in spatio 29 dni i godzin kilkanaście.

CZASU KOŚCIELNEGO NOTITIA

CZAS KOŚCIELNY wziął ztąd denominacyę, iż pewną czasu Koordynacyę obserwuje KOŚCIÓŁ BOŻY w Czci Pana BOGA, jako to około postanowienia Niedziel Adwentowych, Starozapustnych, Świąt Ruchomych, kiedy mają w Miesiącu przypadać &c. Nad czym że Wielu wiele pisze, ja taceo, ile że ten, który tej Sciencyi nie ma ani particulum, będzie rozumiał, że mu o żelaznym prawię Wilku, który zaś ma doskonałą tej nauki wiadomość, nie nową by dla siebie miał Lekcyę, ani osobliwszą. Tu należą FESTA MOBILIA Ruchome, to jest nie jednego dnia w Miesiącu przypadające, jako to WIELKANOC, ZIELONE ŚWIĄTKI, SS. TRÓJCY. FESTA IMMOBILIA, Nieruchome, zawsze w jedne dni Miesiąca przypadające, jako to BOŻE NARODZENIE zawsze 25 Decembris. Do tej Koordynacy służą CYCLI, INDICTIO, AURUS NUMERUS, EPACTÆ, PERIODUS JULIANA, to jest Rewolucya lat 7980.

Jednak choć króciusieńką O WIELKIEJ NOCY dam tu Lekcyę. Naprzód wiedzieć należy, że jest dwojaki Kalendarz, Stary i Nowy. Stary Kalendarz jest to Juliuszów, z jego dyspozycyi od Astronomów ustanowiony, według niektórych Ano Mundi 3959, który był inusu aż do Roku Pańskiego 1582, w którym postrzegłszy błędy Grzegorz XIII papież, konwokował najgłówniejszych ze Świata Astronomów, jako to Klawiusza z Niemiec, i innych, aby ci nad tą Korrekturą zasiadłszy, znaleźli certam viam nunquam errandi. Od Tej Korrektury nastał Kalendarz Nowy, albo GRZEGORZÓW, w którym to najpierwsze było propositum, aby PASCHA, albo WIELKANOC obserwowana byłą conformiter do Pisma Świętego, i Koncylium Niceńskiego. W Księgach Exodi 12 napisano, potym w Księgach Levitici 22 tak wyraźnie przykazano: Mense primo (to jest w Marcu, bo ten pierwszy Miesiąc u Żydów) Quarta Decima die Mensis ad Vesperam Phase Domini est. W Księgach Numerorum toż samo zaleca Moyżesz cap. 8: Faciant Filii Israel Phase in tempore suo, quarta Decima Mensis hujus (Martii). To jest, żeby Paschę, albo Wielkanocne Święta Żydzi byli obchodzili w Miesiącu Xiężycowym NIZAN, to jest tym, którego dzień 14 przypadał na same Æquinoctium Wiosnowe, albo zaraz po nim. Toż samo Chrześcianie ductu Starego Juliuszowego Kalendarza obserwowali przez czas niemały, z tą jednak dystynkcyą, że nie razem z Żydami, lecz po dniu 14 Pierwszego Miesiąca Xiężycowego Żydowskiego, w Niedzielę po dniu 14, w którą Zbawiciel Świata, tulit prædum Tartari, i pokazał się Nieśmiertelnym BOGIEM. A jeżeliby PASCHA Chrześciańska przypadała w Niedzielę na ten sam dzień 14 trafiającą, nie w tę, lecz w drugą Niedzielę jej obserwację odkładają, alias na dzień 21 Miesiąca NIZAN, jako patetEuzebiusza, Ambrożego, Bedy, z Dekretów S. PiusaWiktora papieżów, Koncylium Cezaryeńskiego, która Praxis i Dekreta potwierdzone, ponowione są na Koncylium Niceńskim Roku Pańskiego 325 celebrowanym, in Numero 318 Biskupów, i Legatów od Sylwestra, i Konstantyna Wielkiego cesarza; na którym decisum lege perpetua, aby WIELKANOC Chrześciańska zawsze na Æquinoctium Wiosnowe przypadała, a te Æquinoctium zawsze aby indicat in diem 21 Marca, żeby na ostatek PASCHA Chrześciańska w Niedzielę obserwowana była po dniu 14. Zgoła terminy i granice te są WIELKIEJ NOCY okryślone, aby między dniem 22 Marca, a Dniem 25 Kwietnia WIELKANOC była Celebrowana, ani niżej zstępując, ani wyżej postępując, według Wiersza owego:

PASCHA bis undenam, Martis non prævenit unquam

Vicenam, & quintam post, nec Aprilis abit.

To jest:

Nad dwa dwadzieścia Marca, niech PASCHA nie skąpi,

Nad pięć dwadzieścia Kwietnia, niech wyżej nie zstąpi.

Tamtem że taż WIELKANOC, przez error, który był przez długi czas wkradł się w Stary Kalendarz, naprzód circa observationem Æquinoctii Verni, które się nazad cofnęło kilku dniami, contra mentem Koncylium Niceńskiego, i co raz by była WIELKANOC raniej celebrowana; dla tego GRZEGORZ XIII ten błąd, i inne poprawił, wynalazłszy modelusz, aby nigdy od swego Sedesu Æquinoctium nie odchodziło. Przytym obwarował Novi Lunia, albo Nowie Xiężyca, aby i w tych nie znajdując menkamentu, i defektu, Miesiąców WIELKIEJNOCY i Świąt należyta była Koordynacya, i to to jest KALENDARZ NOWY, albo GRZEGORZÓW Anno Domini 1582, in Octobri restaurowany.

O WIELORAKIEJ CZASU i LAT SUPPUTACYI

Różnych Wieków, w różnych Nacyach zażywanej

Imiona tych Supputacyi, albo Rachowania czasu, są EPOCHÆ, albo ÆRÆ. EPOCHA z Greckiego rozumie się retinere, inhibera; w samej rzeczy jest CZAS pamiętny jaki osobliwy, sławny, albo znak, meta, czasu pewne ugruntowanie, którego co notabile stało się, i dla tego inne czasy od niego jako od źrzodła, początek swój biorą, & mensuras. Te EPOCHÆ inaczej zowią się radices Temporum, że wszystka Czasów Series, Concatenatio, łańcuchem się ciągnie, i jak od korzenia ożywia, mnoży, i rośnie. EPOCHY potym generalniejszym nazwano terminem ÆRA, w Hiszpanii uformowanym; kiedy bowiem Hiszpani lata swoje rachować poczęli temi słowy: Annus erat Augusti Septuagesimus, a dla krótkości te tylko pisali początkowe litery ten sam sens wyrażające: A. E. R. A. LXX, a tak za czasem z liter namienionych, słowo urosło nowe AERA, pewien czas znaczny i sławny znaczące. Tego tego słowa zażywali Astronomowie i Kościelni Pisarze. Z tąd się pisała ÆRA Nabonassaris, to jest Rok pierwszy Panowania Nabonassara; ÆRA Alexandri Magni, czas ten, którego Alexander Wielki Monarchią trzecią, alias Grecką zaczoł, zrujnowawszy Perską i Medzką, jako w Świeckich Ærach tu zaraz Enucleabo.

Te EPOCHÆ, czyli ÆRÆ dwojakie są, jedne KOŚCIELNE, drugie POLITYCZNE, albo ŚWIECKIE. Kościelne są, które rzeczy Duchownych, Kronik Duchownych, Pisma Świętego Czasy wspominają. Taka Epocha i Æra najdawniejsza w Świecie Hebrajska licząca lata od Stworzenia Świata, aż do czasów Naszych, to jest lat 5692, według pospolitej Supputacyi.

Druga jest znaczna ÆRA, od Potopu Świata, która przypadała na Rok od Stworzenia Świata 1656, a przed Narodzeniem Zbawcy Świata 2292.

Trzecia EPOCHA, czyli ÆRA od Wieży Babilońskiej, i Pomieszania języków, która się trafiła Roku od Stworzenia Świata 1757, przed Narodzeniem Pańskim 2191. Ta ÆRA zowie się Æra Babylonica, albo Chaldæa. taż sama jest Æra Assyriorum, Ægyptiorum, Persarum, Medorum, i całego Wschodu, teste Tirino.

Czwarta ÆRA Peregrenacyi Abrahama, który z Mezopotamii od BOGA wokowany do Ziemi Chanaan, Roku od Stworzenia Świata 2023, przed przyściem Zbawiciela na Świat lat 1925.

Piąta ÆRA Exodi, albo Wyścia Izraelitów z Egyptu, co padło na Rok Stworzonego Świata 2453, przed Pańskim Narodzeniem laty 1495.

Szósta ÆRA była Lata Remissionis, które zwali Żydzi Annos Sabbaticos, albo Sabbatum terræ, to jest odpocznienie Ziemi. Był to czas taki co siedm lat, kiedy ani orać, ani siać, , ani wina zbierać nie powinni byli Żydzi, długi odpuszczać, i darować, jako Księga Deuteronomium cap: 15 i Leviticus cap: 25, świadczą. Czas ten zaczynał się w Jesieni, kiedy Jozue do Ziemi z Izraelitami wszedł obiecanej.

Była Siódma ÆRA Lat Jubileuszowych, po Hebrajsku Jobel nazwanych, co lat 50 przypadających, komputowanych także od weścia Izraelitów do Ziemi Obiecanej: O którym to czasie mówi Text Święty: levitici 25 v. 8 Numerabis tibi septem Hebdomadas Annorum, to jest siedm razy siedm lat, co uczyni lat 49 na końcu tych lat, gdy się Rok 50 Jubileuszowy zaczynać będzie: Clanges buccina Mense Septimo. Przez trąbę ogłaszając w Septembrze: Sanctificabisq& Annum Quinquagesimum, ipse est enim Jubileus. W którym Roku wolno było wszystkim do swoich wracać się posessyi, sługi na wolność wypuszczać, &c.

Ósma ÆRA, Założenie Kościoła Salomonowego, które się trafiło Roku po Stworzeniu Świata 2933, przed Narodzeniem Chrystusowym Roku 1035.

Dziewiąta ÆRA jest Niewoli Babylońskiej 70 Lat, kora przypadała na Rok od Stworzenia Świata 3350, przed Chrystusem laty 598.

Dziesiąta ÆRA 70 Hebdomadum Daniela Proroka, który miał Wizyę na Rok od Stworzenia Świata 3393, przed Chrystusem laty 555.

jedenasta EPOCHA, czyli ÆRA, jest ÆRA Vulgaris od Narodzenia Zbawiciela Naszego, która incidit na Rok Świata Stworzonego 3947 według pospolitszej supputacyi. Wielu trzyma, że Chrystus przyszedł na świat Anno ab orbe condito 4000 za Kosulów Rzymskich, cesarza Augusta i Korneliusza Sulli. Albo też ÆRA Vulgaris Chrześciańska wzieła początek według calculum Augustyna Lubina Chronologa Roku po Stworzeniu Świata 4004, Periodi Julianæ Anno 4714, Olympiadis 195 Anno 1mo; Anno Urbis conditæ 754 za Konsulów Cesarza Augusta, i Pawła Emiliusza, Anno Correctionis Julianæ 46, Anno Imperii Augusti 45, a według Baroniusza 41.

PERIODUS Juliana tu się kładzie. REVOLUTIO Annorum 7980.

Tuż należą Sześć, według Drugich Siedm Wieków Świata, które z Supputacyi Augustyna Lubin Augustyniana In Chronologia Sacra tak circumscribuntur

WIEK Pierwszy od Stworzenia Świata do Potopu inclusive miał lat 1656, Miesiąc 1, dni 26.

WIEK Drugi od Potopu do powołania Abrahama aż do Exodu, albo Wyścia Izraelitów z Egyptu, trwał lat 430 spełna.

WIEK Trzeci od Wyścia z Egyptu aż do Założenia Kościoła Salomonowego trwał lat 479 i dni 17.

WIEK Piąty od Zbudowania Kościoła Salomonowego aż do końca Niewoli Babylońskiej trwał lat 475, Miesięcy 11, dni 29.

WIEK Szósty od relaxacyi Żydów z Niewoli Babylońskiej, i danej przez Cyrusa wolności, czyli też odpoczątku Monarchii Jego Perskiej, do przyścia na Świat Liberatoris a Peccato, Morte, Inferno CHRYSTUSA Pana, trwał lat 131, Miesięcy 7, dni 3.

WIEK Siódmy, od Narodzenia CHRYSTUSA Pana już trwa lat 1743 i trwać będzie in perpetuas Æternitates, cujus Regni non erit finis. Tirinus zaś twierdzi, i innych wielu, że CHRYSTUS 6tam Ætatem fundował trwać mającą do Dnia Sądnego, i trzyma, że Wiek Siódmy na tamtym Świecie zacznie się, nie mający końca. To o Duchownej ERZE.

Druga EPOCHA, albo ÆRA, albo Czasu najznaczniejsze Ogniwo lub Meta, jest ŚWIECKA i POLITYCZNA

PIERWSZA ŚWIECKA ÆRA OLYMPIADUM, to jest Czas znaczony u Greków od gonitw Olympijskich mający originem i konkatenacyę swoje. To jest, że w Grecyi w Prowincyi Tessalii, pod Miastem Olympią, między górami OlympusOssa, Miastami ElidąPizą, były Ofiary Jowiszowi Olympickiemu czynione, potym gonitwy, igrzyska, zapaski, alias Greckiej Młodzi Exercytacya, przez łowienie się, borykanie, bieganie do Korony: w czym kto Ćwiczeńszym nad innych pokazał się, intrabat Fastos, alias in Publicas Tabulas przez Kapłanów był w pisany, od całej adorowany Grecyi. A te gry, po Łacinie Ludus Olympici zwane, cała celebrowała Grecja, co cztery lata, gdy się piąty zaczynał: ztąd Olympiades; nie co innego znaczą, tylko czas pięcioletni, po Łacinie Quinquennium, Lustrum. Pod aktami tedy tych igrzysk Olympickich zaraz wpisywali różne Eventa, Akcje, i rzeczy pamięci godne: i takie to były u Greków Starożytnych Kroniki, na Tablicach wyrysowane, lub kamiennych, lub miedzianych, lub drzewianych woskowanych (bo Paperu świat nie znał), i te Publicas, oddawali do Kościoła Jowiszowego w Mieście Elidzie, i tam strzeżone były z wielką pilnością przez Kapłanów tegoż Jowisza, i konserwowały się przez lat więcej niżeli tysiąc, aż do Panowania Teodyzjusza II Cesarza, dopiero w ten czas z Tabuł przez Chronologów, Latopisców, Kronikarzów, dalszym podane wiekom. Gvalterus zaś świadczy, że Konstantyn Wielki zniósł te Igrzyska, a postanowił Indictiones, lat 15 w sobie mające. Ludus te Olympici zaczynały się zawsze pod czas Letniego Solstitium. Pierwszy raz je złożył i celebrował Iphitus Roku od Stworzenia Świata 3250, za Ozjasza Króla Judzkiego. Inni trzymają, że jeszcze dawniej, to jest Anno Mundi 3173, przed Narodzeniem Pańskim latami 774, czyli 776 z tąd Olympiades inaczej się zowią ANNI IPHITI. Od tych tedy pierwszych igrzysk, tak Kroniki swoje annotowali Grecy: Anno primo Olympiadis 1mæ; to jest w Roku Pierwszym, Pierwszych Igrzysk Olympickich; Anno Secundo Olympiadis; Anno 3tio Olimpiadis 1mæ; Anno 4to Olimpiadis 1mæ. Potym znowu we cztery lata te publikowano Igrzyska, i Greków konwokowano na nie: zakończywszy, i in Tabulas podawszy, wpisywali sub actu takim stylem: Anno 1mo Olympiadis secundæ: Roku pierwszego po drugich Olimpickich Igrzyskach; Anno secundo Olympiadis secundæ; Anno tertio Olympiadis secundæ; Anno 4to Olympiadis secundæ &c. Potym były trzecie Olympici Cursus, i zwały się Olympias Tertia, i tak consequenter rachowali aż do Narodzenia CHRYSTUSA Pana. Rok pierwszy po Narodzeniu Pańskim, był Annus primus Olympiadis Centesimæ, Nonagesimæ quintæ, to jest Rok pierwszy po Igrzyskach już sto dziewięćdziesiąt razy i pięć, w Olympii odprawionych. Tych Olympiadów seriem opisuje Morery, i długa ich tabellę kładzie. Georgius Fabricius, TirinusDictionarium Historicum wywodzą, z których i Ja się nauczywszy, Tobie Candide lector kommunikuję, abyś czytając w Hystorjach wzmiankę tych Olympiadów, rozumiał, co to są Olympiades. Naprzykład Ovidius mówi o Młodzianie Arkadjuszu:

Hic prope ter denas vidit Olympiades.

To jest przeżył trzy razy Dziesięć liczb, w których jest po pięć lat, to uczyni lat pułtorasta.

Rzymianie Greków æmuli czasem imitando, czasem mutando ich maniery, zwyczaje, inwencye, przeciwko tym Olypiadom, alias pięciu-letniemu Czasowi, wynaleźli swoje LUSTRUM, które także odprawowali co lat pięć, alias solenną Ofiarę Bożkom uczynioną Rzym cały Oczyszczali, chędożyli, i niby poświęcali.