Z przeszłości Dzikowa i Tarnobrzega1

Początki Dzikowa giną w mrokach przedhistorycznych. W czasach pogaństwa była tu już osada, o czem świadczą cmentarzyska pogańskie, odkopywane w paru miejscach wsi.

U schyłku XIV wieku Dzików należał do Toporczyków-Ossolińskich. W r. 1522 nabyli go od Ossolińskich Tarnowscy, którzy już przedtem mieli swoją rezydencję w tej okolicy, w Wielowsi.

Z późniejszych spraw i wydarzeń, związanych z Dzikowem, zanotować należy następujące:

W r. 1734 zawiązała się na zamku Tarnowskich w Dzikowie konfederacja generalna, zwana dzikowską, która wystąpiła przeciw Augustowi III, narzuconemu na tron polski przez Austrję i Rosję, a stawała po stronie Stanisława Leszczyńskiego, obranego królem przez naród. Chociaż konfederacja ta okazała się słabą i nie mogła wyprzeć z Polski wojsk saskich i rosyjskich, popierających Augusta III, — jest jednakowoż pierwszym ruchem zbrojnym, zmierzającym do ratowania zagrożonej niepodległości narodu.

Dnia 18 kwietnia 1796 r. urodził się w Dzikowie Stanisław Jachowicz, wsławiony później jako poeta, pedagog i filantrop. (Ojciec jego, Wojciech Jachowicz, był oficjalistą w dobrach dzikowskich.2)

Na początku XIX wieku Dzików zasłynął jako ważna placówka wyższej kultury i sztuki. Stało się to za sprawą Jana Feliksa Tarnowskiego (*1777 †1842), ożenionego z Walerją ze Stroynowskich, który był założycielem bibljoteki i zbiorów dzikowskich. Odtąd wielu uczonych polskich korzystało z nagromadzonych tu skarbów ducha, a Dzików stał się chlubą dla szerokiej części kraju. Bibljoteka dzikowska zachowana w stanie prawie nie zmienionym przez syna i wnuka założyciela, powiększyła się znacznie za obecnych właścicieli Dzikowa, hr. Zdzisława Tarnowskiego i jego małżonki Zofji z hr. Potockich. Wkońcu liczyła kilkadziesiąt tysięcy tomów, kilkaset rękopisów, posiadała nieocenione archiwum dyplomów i aktów od początku XIV wieku.

W r. 1819 liczył Dzików 58 domów i 355 mieszkańców, w tem 4 Żydów. W r. 1910 liczył 1392 mieszkańców, z tego 1335 katolików i 57 Żydów.

Tarnobrzeg jako miasto powstał przy końcu XVI wieku, założony przez Stanisława Tarnowskiego, kasztelana sandomierskiego, na gruntach wsi Miechocin, dziedzicznej wsi Tarnowskich, na mocy przywileju króla Zygmunta III, wydanego na sejmie warszawskim dn. 28 maja 1593 r., i uposażony prawem niemieckim czyli magdeburskim oraz dwoma jarmarkami.

W sto lat później król Jan III Sobieski na żądanie mieszczan zatwierdził pierwszy przywilej fundacyjny aktem z dn. 14 kwietnia 1681 r., wcielił nadto do miasteczka wieś Dzików i obdarzył je trzecim jarmarkiem.

W r. 1676 zostaje wzniesiony i uposażony przez Tarnowskich drzewiany kościół i klasztor Dominikanów w Tarnobrzegu. W kościele tym umieszczony został obraz Najśw. Marji Panny, uznany za cudowny.3 W r. 1703 kościół i klasztor uległ pożarowi, poczem odbudowany został z cegły.

Od czasu połączenia Dzikowa z Tarnobrzegiem ten ostatni przestał istnieć w swej nazwie i nazywany był miasteczkiem Dzików. Trwało to przez wiek cały i dopiero w r. 1786 Tarnobrzeg powrócił do pierwotnej nazwy, ale już bez Dzikowa, który rządził się dalej samodzielnie.

W czasie pierwszego rozbioru w r. 1722 Tarnobrzeg dostaje się pod panowanie austrjackie, które w czasach absolutyzmu, tj. do r. 1867, było bodaj najcięższe ze wszystkich panowań zaborczych na ziemiach polskich. — W r. 1855 staje się siedzibą urzędu powiatowego, a w r. 1867 starostwa powiatowego.

Miasto obejmuje obszar 124 hektarów, jak się zdaje, najmniejszy w b. Galicji.

Według spisu domów w r. 1853 Tarnobrzeg liczył wówczas 116 numerów, z tego 93 katolickich, 23 żydowskich. — Według spisu z r. 1910 liczył 3532 mieszkańców, z tego katolików 985, żydów 2547, czyli katolików 28%, żydów 72%. Taki sam stosunek procentów zachodził co do nieruchomości. Wszystkich bowiem domów w mieście było 496, z tego 137 katolickich, a 359 żydowskich.

Napływ żydów rozpoczął się tu z chwilą założenia miasta. Pod koniec XVII, a zwłaszcza w XVIII wieku, wciskają się tu coraz bardziej i rywalizują z mieszczaństwem chrześcijańskiem, trudniąc się wszelkim handlem, lichwą, szynkarstwem i dzierżawieniem dochodów dworskich w miasteczku. Zawsze jednak spod tej warstwy napływowej przebijał się wyraźnie materjał polski, katolicki.

Jak spisy ludności wskazują, liczba żydów wzrosła nadmiernie w drugiej połowie XIX wieku po nagłej zmianie stosunków politycznych i gospodarczych, pod wpływem biurokracji, hołdującej prądom liberalnym. To wszystko zaskoczyło mieszczaństwo nieoświecone, nieuświadomione, nieprzygotowane do nagłych zmian, przy braku jakiejkolwiek pomocy ekonomicznej ze strony czynników do tego powołanych. Nawet duchowej i moralnej pomocy nie było, a raczej mogła być tylko słaba, bo w mieście nie było kościoła parafjalnego, a więc i duszpasterza, który by się starał mieszczan skupiać i trzymać w trzeźwości i moralności, aby mogli przebyć przejściowe trudniejsze położenie, — Tarnobrzeg bowiem należał do parafji sąsiedniej wsi Miechocina, a w mieście był tylko kościół z klasztorem O.O. Dominikanów.

Obecnie odradza się mieszczaństwo tarnobrzeskie z ludzi nowych, z różnych stron tu przybyłych, nie związanych z dawniejszem mieszczaństwem. Są to jednak ludzie trzeźwi, pracowici, światli i wywalczają sobie coraz większe znaczenie.


1 Źródła: „Dzików i Tarnobrzeg” w „Słowniku geograficznym”. — „Tarnobrzeg” i „Dzików” w „Słowie Polskiem” z dnia 19, XII, 1918. Lwów. — Jan W. „Dzieje miasta Tarnobrzega”. Lwów 1904. — Zygm. Kolasiński „Tarnobrzeg” w „Powiatowym Dzienniku Urzęd.” Tarnobrzeg 1908 i 1909. — Michał Marczak „Czego nas uczy historja tego powiatu?” i „Powiat tarnobrzeski pod rządami austrjackiemi” w czasopismach „Obywatel” i „Głos ziemi tarnobrzeskiej”. Tarnobrzeg 1921–1924. — M. Marczak „Bibljoteka Tarnowskich w Dzikowie”. Kraków 1921.

2 Ś p. Zygm. Kolasiński, który żywo interesował się postacią Stanisława Jachowicza, (skreślił „Życie i dzieła Stanisława Jachowicza” w „Dzienniku Urzęd.” Nr. 43–48, Tarnobrzeg 1909), przyjmował Tarnobrzeg, jako miejsce urodzenia Jachowicza, — zwrócił bowiem uwagę na to, że poeta zapisany w metrykach parafjalnych pod Tarnobrzegiem. Należy jednak zauważyć, iż zapiska metrykalna została niewątpliwie błędnie pomieszczoną, co spowodowane było tem, że dworek Jachowiczów stał na pograniczu Dzikowa i Tarnobrzega, nadto miasto Tarnobrzeg dopiero na kilkanaście lat przed przyjściem na świat poety oddzielone zostało od Dzikowa, a do dziś dnia jeszcze wielu miesza często nazwę Dzikowa i Tarnobrzega. — Dworek Jachowiczów wznosił się na obszarze gminy Dzików i sam poeta uważał zawsze dom rodziców za swój rodzinny.

3 Obraz ten namalowany na płótnie, przedstawiający Matkę Boską z Dzieciątkiem na ręce i św. Józefem, znajdował się poprzednio w kaplicy zamkowej w Dzikowie i tu ogłoszony został za cudowny przez biskupa krakowskiego Trzebnickiego aktem z dn. 11 listopada 1676. Do kościoła Dominikanów przeniesiony został w uroczystej procesji dn. 20 maja 1678 r. — Sadok Barącz „Cudowne obrazy Najśw. Panny w Polsce”.