DO ROZDZIAŁU VIII.

Dawniejsze urządzenia gminne i władz miejscowych w b. Galicji. Urządzenia wojskowe w b. Galicji. Oświata pozaszkolna w Dzikowie. Uroczystości narodowe w powiecie tarnobrzeskim. Rok 1809 pod Sandomierzem.

Władza administracyjna i sądownicza po wsiach i miasteczkach w b. zaborze austrjackim należała początkowo do dworów. Właściciel dworu posiadał władzę tę w obrębie swego obszaru, stanowiącego odrębne ciało administracyjne pod nazwą dominjum i mógł sprawować ją sam, albo też obowiązany był przyjąć do pełnienia czynności administracyjnych i części sądowych urzędnika, zwanego mandatarjuszem dominjalnym, do prowadzenia zaś ważniejszych spraw sądowych zastępcę, zwanego justycjarjuszem. Urzędnicy ci byli egzaminowani i zaprzysięgani w cyrkule względnie w sądzie apelacyjnym, odpowiedzialność zaś za urzędowanie i płace ich, ciążyły w zupełności na domincjach. Mogli oni być także równocześnie oficjalistami gospodarczymi. — Osady, podlegające władzy dominjalnej, posiadały starszyznę miejscową, z łona swego wybraną, którą stanowił wójt i przysiężni (Patent ces. z 13 kwietnia 1784).

Urządenia powyższe zostały uchylone dopiero w r. 1855 i 1856 po ustanowieniu sądów powiatowych, będących administracyjnemi i sądowemi władzami pierwszej instancji i po ogłoszeniu »Tymczasowych postanowień o urządzeniu gmin (gromad)«.

Tymczasowe urządzenia gminne pozostały w swej mocy, z bardzo małemi zmianami, aż do wejścia w życie ustawy gminnej z 12 sierpnia 1866 r. Według tej ustawy gminy wiejskie, istniejące w czasie wydania patentu z dnia 13 kwietnia 1784 r., na który powołują się tymczasowe postanowienia z r. 1856, pozostały nadal odrębnemi ciałami administracyjnemi. — Obok gmin drugi równorzędny obszar administracyjny stanowiły obszary dworskie, które w r. 1856 wydzieliły się ze związku gminnego i które zastała ustawa z 12 sierpnia 1866 r. — Tad. Pilat, »Pogląd historyczny na urządzenia gminne w Galicji«. Wiadomości statystyczne o stosunkach krajowych. Rocznik IV. Lwów, 1878.

***

W XVII wieku przeprowadzono w Austrji doniosłe urządzenia wojskowe, które zaczęły obowiązywać odrazu w Galicji, gdy dostała się pod panowanie austrjackie. Przeprowadzono system przymusowego rekrutowania. Kto miał być do wojska oddany, rozstrzygała o tem zwierzchność gruntowa według własnego uznania, a od r. 1848 losowanie pomiędzy wszystkimi obowiązanymi w zasadzie do tej służby. — Zrazu służba wojskowa była dożywotnią, dopiero w r. 1802 postanowiono, że obowiązek ten jest czasowym i wynosi w piechocie lat 10, w konnicy 12, w artylerji 14. — W ostatnich dziesiątkach lat urządzenia powyższe uległy przeważnie gruntowanej zmianie. — O. Balzer, »Historja ustroju Austrji w zarysie«. Lwów, 1899.

***

Pierwsza czytelnia, a właściwie wypożyczalnia książek Tow. Oświaty Ludowej, otwarta w Dzikowie 19 stycznia 1889 r., powstała za staraniem dr. A. Surowieckiego. Mieściła się w szkole, prowadzona była przez dyr. Michalika i budziła żywy ruch oświatowy. — W r. 1901 powstało w Tarnobrzegu Koło Włościańskie Tow. Szkoły Ludowej, założone staraniem Wojciecha Wiącka. Zasobna bibjoteka tego Koła mieściła się w Czytelni Włościańskiej w Dzikowie, założonej w r. 1903, i korzystała z niej ludność tutejsza. — Zczasem jednak działalność obu tych instytucyj osłabła i dopiero w r. 1911 założona została w Tarnobrzegu za staraniem dyr. Stan. Sobińskiego dobrze zorganizowana wypożyczalnia T. S. L., z której w znacznej mierze korzystają też mieszkańcy Dzikowa.

Na uwagę zasługują czasopisma, wydawane w Tarnobrzegu. W latach 1901 i 1902 wychodził tu dwutygodnik »Głos Ziemi Sandomierskiej«, założony przez Wojciecha Wiącka, przeznaczony dla ludu. W latach 1908 i 1909 wydawany był miesięcznik powiatowy »Powiatowy Dziennik Urzędowy«, założony przez starostę Eugenjusza Swobodę, pomieszczający obok okólników władz powiatowych także artykuły z przeszłości powiatu i inne. Po wskrzeszeniu Państwa Polskiego wychodził pod redakcją dr. Leonarda Madeja w r. 1921 i 1922 dwutygodnik »Obywatel«, a w r. 1923 i 1924 »Głos Ziemi Tarnobrzeskiej«, oba poświęcone sprawom oświatowym, społecznym i gospodarczym. W r. 1927 wychodził tygodnik »Wieści Nadwiślańskie«, wydawany przez Wojciecha Wiącka.

***

Pierwszą z uroczystości narodowych, które przyczyniały się do budzenia uczuć patrjotycznych i uświadomienia narodowego wśród ludu w tarnobrzeskiem, były »Wianki«, urządzone w r. 1888 na Wiśle pod Tarnobrzegiem, przez komitet z miejscowej inteligencji. — W latach 1895–1897 odbywały się w Machowie pod gołem niebiem przedstawienia bitwy racławickiej, urządzane przez tamtejszych włościan, według pomysłu i pod kierownictwem Wojciecha Wiącka.

W latach 1900–1902 były święcone uroczyście w Radomyślu nad Sanem rocznice powstania styczniowego, urządzane przez tamtejszą młodzież, skupiająca się w towarzystwie »Klub Kawalerów«. — W r. 1909 odbyła się we Wrzawach wielka uroczystość z powodu 100-ej rocznicy stoczonej tam bitwy. — W r. 1910 w wielu miejscowościach w powiecie święcono uroczyście 500-ą rocznicę bitwy grunwaldzkiej, w niektórych parafjach stanęły wówczas krzyże pamiątkowe, a w Chmielowie usypano kopiec grunwaldzki. — Prócz tych wielkich uroczystości odbywały się mniejsze i upowszechniały się coraz więcej.

***

Wojna w r. 1809 między Austrją a cesarzem Francuzów Napoleonem, wspieranym wówczas przez armję polską Księstwa Warszawskiego, zaznaczyła się silnie w okolicach Sandomierza. Ze starć orężnych, jakie wówczas zaszły między wojskiem polskiem a austrjackiem, bitwy pod Sandomierzem należą do najważniejszych.

Najpierw wojsko polskie pod gen. Sokolnickim zdobyło Sandomierz szturmem 18 maja 1809 r. i odebrało go Austrjakom, dzierżącym wówczas prócz Galicji także ziemie między Pilicą a Bugiem. Zaraz jednak Austrjacy rozpoczęli działania celem odzyskania napowrót tej twierdzy, stanowiącej ważną pozycję, niejako klucz do reszty kraju. Stoczono tu wtedy bitwę pod Wrzawami (gdzie dziś wznosi się pomnik ku czci poległych), po której armja polska wycofała się za San, a nieprzyjaciel rozpoczął bombardowanie Sandomierza ze wszystkich stron. Załoga polska odpierała wszystkie ataki walecznie, musiała jednak ulec przeważającej sile i 18 czerwca kapitulowała, uzyskawszy zaszczytne warunki, mianowicie: prawo opuszczenia twierdzy z bronią i sztandarami.

Sandomierz więc, zdobyty sławnym szturmem przez wojsko polskie 18 maja, po miesiącu został znowu opanowany przez Austrjaków, którzy jednak jeszcze tegoż roku oddali go Księstwu Warszawskiemu, gdy po przegranej ostatecznie wojnie, na mocy pokoju, musieli ostatecznie ustąpić z za Wisły i Sanu.